منصوره اتحاديه و سعيد روحى
35
در محضر شيخ فضل الله نورى ، اسناد حقوقى عهد ناصرى ( فارسى )
ابو القاسم قرض داشت ، مقرر بود كه در ظرف سه ماه روزانه 3 دينار بپردازد . بعضى قروض بسيار ناچيز بود ، مانند 2 تومان كه استاد محمد نجار به محمد حسن بيك به مدت 15 روز قرض داد . بعضى از افرادى كه قرض مىگرفتند از كسبه بودند مانند استاد محمد آشپز زينت السلطنه ، مشهدى على اصغر بقال ، معصومه سلطان عيال مرحوم كربلايى حيدر علاف ، يا ميرزا هادى بيك سواد كوهى ، يا كربلايى اصغر طباخ . اشخاصى كه قرض مىدادند هم اغلب از همين طبقه بودند مانند حاجى ميرزا عبد اللّه واعظ ، آقا سيد جعفر برادر منشىباشى ، عفت خانم و ناز خانم ، كربلائى على اصغر طباخ يا آقا حسن على تاجر اصفهانى . قرض گاه شامل جنس نيز مىشد ، مانند بدهى عبد الصمد تبريزى الاصل طهرانى المقر كه مبلغ 8 تومان و يك خروار كاه به ملا يوسف ذاكر حسين داده بود كه در مدت 1 ماه بپردازد . مبالغ قرض نسبتا كم بود ، مانند على اكبر ميوهفروش كه 13 تومان از اسد اللّه ميرزا قرض گرفته بود كه در پايان ماه از قرار روزى 42 قران و يك تومان و در ماه آخر بپردازد ، يا ميرزا هادى بيك سواد كوهى ناظر ابراهيم خان كه 12 تومان و نيم از آقا شيخ به مدت يك ماه قرض كرده بود . قرض گاه مدت معينى نداشت و عند المطالبه بود . بدون شك بعضى از اشخاص از راه پول قرض دادن امرار معاش مىكردند ، مانند ميرزا عبد اللّه منشى تبريزى كه در حيات خود اعتراف كرده بود كه 661 تومان و سيصد هزار ريال پول دارد كه از آن مبلغ 458 تومان را به مردم قرض داده و بقيهء آن نزد شخص ديگرى بود . افرادى كه قرض مىگرفتند معرف داشتند يا ملكى را رهن مىگذاردند . صرافهاى حرفهاى نيز قرض مىدادند و احتمالا در دفاتر خود ثبت مىكردند . ولى در اين كتابچه فقط به چند مورد قرض گرفته شده از يك تاجر اشاره شده است مانند آقا ميرزا باقر لشكرنويس كه 200 تومان به مدت 5 ماه از حاجى ابو القاسم تاجر كاشانى قرض گرفته بود . البته اين احتمال هميشه وجود داشت كه شخص مقروض به عللى قادر به پرداخت دين خود نباشد ، ولى بدون شك در مورد قراردادهايى كه در كتابچه ثبت مىشد اين خطر كمتر بود . مسئلهء جالب توجه در مورد ربا است . اين معاملات در محضر شرع انجام